Geçen hafta Pilot Sanayi'deki birçok fabrikanın önünden geçme fırsatım oldu.

Pek çoğunun kapısında tırlar sıralanmış bekliyordu. İçeride devasa makinelerin sesleri uğulduyordu.

Muhtemelen fabrika sahipleri kendi ofislerinde çaylarını yudumluyor, fabrikalarına bakıyor ve içleri rahatlıyordu.

Elbette ki bunda haklılık payları da vardı. Bu şehri tırnaklarıyla kazıyarak Türkiye'nin üretim üssü yapan onlar. İhracat rekorlarını omuzlarında taşıyan yine onlar. Bu emek asla küçümsenecek nitelikte değil. Ben de asla bu yeteneği ve başarıyı küçümseyecek değilim.

Ama bir sorunumuz var. Sanayici her bir toplantıda fırsat bulduğunda elle tutulamayan şeye yatırım yapamayacağını dile getiriyor. Metrekare görünce kendine bir güven geliyor. Tır gelince daha da güvenmeye başlıyor kendine. Milyon dolarlık makine görünce adeta bayram ediyor.

Peki ya yazılım? Algoritma veya patent nerede? Cevap muhtemelen hocam ben onu göremiyorum ki olacak.

Neredeyse felaketin başlangıç noktası bu cevap. Çünkü dünya değişti, bizler hala eski haritaya bakıyoruz.

Dünyanın en değerli şirketlerine baktığımızda değerlerini fabrikaların büyüklüğünden almadığını rahatlıkla görebiliriz. Hatta fabrikaları çoğu zaman başkaları işletiyor oralarda. Kâr kimin cebine gidiyor peki? Tasarımı, yazılımı, patenti elinde tutanın.

Demek istediğim şu: fabrikayı siz işletiyorsunuz, parayı başkaları kazanıyor.

Buna ticarette fason adı veriliyor.

Bursa için asıl tehlike de bu. Üretmeye devam edersiniz ama aklı başkasından kiralarsınız. Bir sabah uyandığınızda dev fabrikanızın, başkasının patentini işleyen koca bir atölyeye dönmüş olarak görebilirsiniz.

Ona baktığınızda göreceğiniz tek şey, artık onun güzel bir atölye olacağı. Ama sadece atölye...

Şimdi şu soruyu sormanın zamanı geldi: makine parkına gözünü kırpmadan yapılan milyon dolarlık yatırımın onda biri akla ve veriye yatırılmaya hazır mı?

Buna dair akla ilk gelecek şeyler, faiz yüksek, nitelikli eleman yok, üniversiteyle işbirliğine daha fazla eğilemiyoruz ve bu sıra böylece devam eder gider...Bunların bir kısmı doğru ama şunu akılda tutmakta fayda var; dünya bu bahaneleri beklemiyor.

Şimdi yapılması gerekenler yarına ertelenmemeli. Bunlardan ilki, iş insanları kendi sektörlerindeki bir teknoloji start-up'ına melek yatırımcı olmalı. Neden? Çünkü sahadaki sorunu en iyi bilen iş insanlarımız. O halde genç mühendislerimiz fikir getirsin, siz de tecrübeyi. Ortaya çıkan şey, her ikisinin de tek başına yapabileceğinden büyük olur.

İkincisi, yeşil dönüşümü yük olarak görmeyi bırakmak gerekiyor. Avrupa Birliği'nin karbon vergisi kapıda. Yeşil üretmeyen, Avrupa'ya mal satamayacak. Aslında bu bir maliyet değil, Avrupa pazarına giriş bileti.

Üçüncüsü, Ar-Ge merkezini vergi avantajı için değil, gerçekten bir şey icat etmek için kurulmalı. Tabela Ar-Ge'siyle patent çıkmıyor.

Üstelik Bursa'nın elinde hazır bir örnek de var. Gemlik'te Türkiye'nin elektrikli otomobili üretiliyor. Kendi markasını çıkarabilmiş bir şehirde aklı da biz üretiriz demek, bu kadar zor olmamalı.

Bu, makinelerden vazgeçmek değil, fabrikasız gelecek yok.

Ama fabrikanın değerini makinenin tonajı değil, içindeki akıl belirleyecek.

Yarışı makinesine aklını da katanlar kazanacak.