Bir Bursa Klasiği: Gelenek ve Modernlik Arasında?

Geçen gün bir dost meclisinde Bursa'nın eski sosyo-ekonomik ve kültürel yapısı ile bugünkü durumu arasındaki farklar üzerine konuşuyorduk. Söz arasında birisi bu şehrin gelenek ile modernite arasında sıkışmış olduğunu dile getirdi. Ona göre, şehrin bir yanını Ulu Cami'nin maneviyatı ve Osmanlı'nın ilk başkenti olmasının o ağırbaşlı hatırası, diğer bir yanını ise TEKNOSAB, robotik hatlar, devasa plazalar ve bitmek bilmeyen endüstrileşmesi dolduruyordu.

Anlaşılan o ki, böyle bir düşüncede Bursa, her zaman bir geçiş sancısı çeken şehirdi. Verdiği bu örnekler de Bursa'nın ne tam anlamıyla Batılı bir metropol olabildiği ne de o eski, mütevazi Anadolu şehri hüviyetini muhafaza edebildiğiydi. Sanki hâlihazırda bizler, araftayız ve yine sanki, yüzleşmemiz gereken bir geçmiş ve ulaşmamız gereken bir modernlik varmış gibi.

Açıkçası Bursa'nın en azından bugün için arafta olduğunu ifade etmek sosyolojik anlamda hatalı bir tespit gibi, çünkü şehrin arafta olduğunu niteleyebilecek toplumsal zeminler artık söz konusu değil. Hatta şehir, herhangi bir yere geçmeye de çalışmıyor... Dile getirilen bu şey, yani edebi bulduğumuz o "sıkışmışlık" ve "sancı" edebiyatı aslında, şehrin kendi yarattığı veya kendi ellerimizle yarattığımız mutant toplumsal dokudan duyduğumuz derin hazzı gizleme çabasından başka bir şey değil. Bu edebiyata dayalı geliştirilen her bir söylem, nihayetinde riyakâr bir hayatı dile getirmekten başka işlevi yerine getirmiyor.

Şehrin Batı'sına kaymış olan o yeni ve modern hayat alanlarına, lüks kafelere, rezidanslara baktığınızda ne demek istediğimi anlarsınız. Buralardaki görüntü hiper-modern, tüketim alışkanlıkları tamamen küresel, markaların her biri ulusaşırı şirketlerin tezahürü, kahveler üçüncü nesil! Fakat o mekânlarda kurulan masaların etrafında dönen ilişki ağları, konuşmalar ve benlik sunumları neredeyse yüz yıl öncesinin taşralı ilişki ağlarından/biçimlerinden neredeyse farksız... Üçüncü nesil kafelerdeki eski Bursa özlemleri mi bizleri gelenek ile modernlik arasında sıkıştırmıştır?

Sadece bu mekânlardaki ağlarda durumu görmek yeterli değil. En ileri teknolojinin ve küresel kapitalizmin en acımasız kurallarının oynandığı fabrikalarda da iş, çalışma hayatının temel parametrelerine geldiğinde, yani çalışan ile ilgili taleplerin dile getirildiği anlarda o eski, patriyarkal mahalle kültürü sanki devam ediyormuş gibi çalışanlara karşı bir tür söylem geliştirilmeye çalışılır.

Fabrikasını endüstri 4.0'a geçirdiği ve bununla da kalmayıp dijitalleşmenin derin bir şekilde tatbik edildiğinden söz eden sanayici, çalışanın sendikal veya yasal talepleriyle karşılaştığında yine o eski paternalist öğeyi devreye sokuyor. Bu sanayici gelenekle modernlik arasında mı sıkışmıştır?

Bursa'nın elitleri ise hafta sonu lüks SUV'lerine binip köylerine, asmalı avlularına giderek nostalji filtreleriyle sosyal medyalarına fotoğraflar koyuyor. Filtrelenmiş, sözde geleneksel fotoğraflar açıkçası, geleneğin artık bizim için yaşanılan, bizi sınırlayan veya bize ahlâk dayatan bir değer olmadığını, aksine canımız sıkıldığında giydiğimiz bir kostüm, modern hayatın stresini atmak için tükettiğimiz bir otantiklik dekoru olduğunu gösteriyor. Şu hâlde, dert ve tasalarımızın hakikatte geçmişle yüzleşmek olmadığı, geçmişi bir aksesuar gibi kullanmak olduğu gün gibi ortadadır.

Bursa'ya dair gelişen şehir sosyolojisinde asıl büyük kırılma veya ayrım, ne modern ne de geleneksel oluşun fark edilmesinde yatmıyor. Bu tuhaf, mutant misali sentezin artık kalıcı olduğunun anlaşılmasında yatıyor. Şehirde yaşayanların zihninde hep bir Bursa'nın metropol olacağı hayali var, ancak bu hayalin sona erdiği nokta, şu anda yaşadığımız zaman, hatta hayalin son durağı burası!

Bir kolunda adım sayar akıllı saati, diğer elinde üçüncü nesil kahvesiyle, en lüks restoranda "otantik bir Bursa" fotoğrafının önünde yemek yiyip fotoğrafını sosyal medyasında paylaşan ve bu sayede statü devşiren o tuhaf, sentez insan tipi bugün karşımızda abideleşiyor. Yeni Bursa'nın silüeti bu! Bu ise bir sancı veya kriz değil, aksine işimize geldiğinde modern, işimize geldiğinde geleneksel olabilmenin o inanılmaz, riya dolu konforudur. Çoğumuz da bu kadar kârlı bir konfor alanını bırakıp geçmişle yüzleşmek gibi zahmetli bir iş için adım dahi atmayız.