Kamulaştırmasız el atma, idarenin özel mülkiyete konu bir taşınmaza kanunda öngörülen kamulaştırma usullerine uymaksızın müdahale etmesi ve malikinin mülkiyet hakkını fiilen veya hukuken kısıtlamasıdır.

Normal kamulaştırma işlemlerinde idare, kanunda öngörülen usul ve esaslara uygun şekilde hareket eder ve taşınmaz malikine bedel ödemek suretiyle mülkiyet hakkını devralır. Kamulaştırmasız el atmada ise bu hukuki süreç işletilmeden, malike herhangi bir bedel ödenmeksizin taşınmaz üzerindeki tasarruf hakkından yoksun bırakılır.

Bu nedenle idarenin hukuka aykırı bu müdahalesi, mülkiyet hakkı sahibine yönelik zarar doğurmakta ve idareyi bu zararın giderilmesinden sorumlu hale getirmektedir. Uygulamada kamulaştırmasız el atma, fiili müdahale şeklinde olabileceği gibi imar planı veya benzeri idari işlemler yoluyla gerçekleşen hukuki el atma şeklinde de karşımıza çıkmaktadır.

Fiili el atma, idarenin taşınmaza fiziksel olarak müdahale etmesi, örneğin yol, park, okul gibi kamu hizmetlerinde kullanmak üzere taşınmazı fiilen işgal etmesi halidir. Bu durumda malik taşınmazı artık kullanamaz hale gelir. Örneğin idarenin arsa sahibine kamulaştırma bedeli ödemeden veya yasal prosedürü uygulamadan tapulu arazinin bir kısmına yol yaparak, üzerinden otoyol geçirmesi ve malikin o alanı artık kullanamaması fiili el atmadır.

Hukuki el atma ise idarenin herhangi bir fiziki müdahalede bulunmaksızın imar planı, tahsis veya benzeri idari işlemlerle taşınmazın kullanımını fiilen kısıtlamasıdır. Bu durumda mülkiyet hakkı kağıt üzerinde devam etse de malik taşınmazı kullanamaz hale gelir. Ayrıca hukuki el atmadan söz edilebilmesi için taşınmaz üzerindeki kısıtlamaya neden olan imar planının kesinleşmesinden itibaren beş yıl geçmiş olmasına rağmen kamulaştırma işleminin yapılmamış olması aranmaktadır. Örneğin bir arsa sahibinin taşınmazının belediye imar planında "okul alanı" olarak gösterilmesi ve yıllarca kamulaştırma yapılmadığı için malikin arsayı satmakta veya yapı yapmakta ciddi şekilde kısıtlanması hukuki el atmadır.

Kamulaştırmasız el atma halinde idare Kamulaştırma Kanunu'nda öngörülen usul ve esaslara uymaksızın bireyin taşınmazına müdahale ederek hukuka aykırı bir işlem gerçekleştirmiş olur. Bu kapsamda açılan davalar, mülkiyet hakkına yönelik hukuka aykırı müdahalenin sona erdirilmesi ve taşınmaz malikinin uğradığı zararın giderilmesi amacını taşımaktadır. Somut olayın niteliğine göre başvurulacak hukuki yol ve talep türü değişiklik gösterebileceğinden, her uyuşmazlığın kendi koşulları çerçevesinde değerlendirilmesi gerekir.

Fiili el atmada görevli ve yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemeleridir. Hukuki el atmada görevli ve yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemeleridir.

Görüldüğü üzere kamulaştırmasız el atma, idarenin hukuka aykırı müdahalesiyle mülkiyet hakkını doğrudan etkileyen ciddi bir ihlal niteliğindedir. Bu tür durumlarda malikin haklarını zamanında ve doğru hukuki yollarla ileri sürmesi ileride doğabilecek daha ağır zararların önüne geçilmesi açısından belirleyici olmaktadır.