Yüzyıllar boyunca ticaret yollarının kesişim noktasında yer alan Bursamız alışveriş kültürünü kendine özgü mimarisiyle biçimlendirmiş örneğine az rastlanır şehirlerden birisidir. Tarihi İpek Yolu'nun Anadolu'daki en önemli duraklarından biri olan Bursamızda ticaret; şehrin merkezi niteliğindeki hanlardan zamanla genişleyen caddelere ve şehrin ana aksları üzerine günümüzde ise büyük ölçekli alışveriş ve 'yaşam??' merkezlerine (AVM) doğru mekânsal bir evrim geçirmiştir.

Tarihi Çarşı ve Hanlar Bölgesi

Osmanlı döneminde Bursamızda ticaretin merkezi, Tarihi Çarşı ve Hanlar Bölgesi ile şekillenmiştir. 14. yüzyıldan itibaren Orhan Gazi Külliyesi çevresinde gelişmeye başlayan bu mimari doku, Osmanlı şehirciliğinin en nitelikli ticaret aksını oluşturmuştur. Bu merkez tarihi Ulucami ile birleşerek aynı zamanda şehrin merkezi olarak da anılagelmiştir.

Başta Koza Han olmak üzere, Pirinç Han, İpek Han ve etrafındaki irili ufaklı birçok han ile tarihi açık-kapalı çarşılarımız sadece alışveriş değil aynı zamanda sosyalleşmeyi de içeren mekansal özelliklere sahiptir. Uzun yıllar uluslararası tüccarların uğrak yeri olan hanlar başta ipek kozası ticareti olmak üzere pekçok ürünün ticaret merkezi olmuştur. Hemen hepsi iki katlı, taş ve tuğla işçiliği ile yapılan revaklarla çevrili avlusunda şadırvanlar, mescitlerin yer aldığı hanlar geleneksel mimarinin en özgün örnekleridir. Uluslararası ticaretin yanı sıra hanlarda ihtiyaç duyulan depolama, lojistik, konaklama imkanlarına da yer verilmektedir. Ticaretin geliştiği avlular aynı zamanda bir sosyalleşme mekanıdır.

Hanlarımızın etrafındaki bazıları üstü kapalı bazıları açık tarihi çarşılarımız aynı zamanda bakırcılar, kuyumcular vb. çeşitli zanaat kollarının kümelendiği hem üretim hem de adeta üretimden halka satışların gerçekleştiği ticari aksları oluşturur. Gerek hanlardaki avlular gerekse tarihi çarşı aksları sadece ticaret yapılan alanlar olmayıp aynı zamanda ahilik ve loncalık gibi zanaat ve esnaflık kültürünün/ahlakının/usta-çırak ilişkisinin geliştiği toplumsal mekanlardır.

Şehirde modernleşmenin yüzü: Cadde-bulvar mağazacılığı

1900'lü yılların ortalarından itibaren şehirdeki büyüme önemli ulaşım aksları üzerinde gelişme göstermiştir. Bu gelişme ticareti/alışverişi hanlar ve tarihi çarşıların dışına taşıyarak ana yollar üzerine yaymıştır. Cumhuriyet döneminde şehrin yeni idari ve kültürel merkezi olarak gelişen Atatürk Caddesi ve Heykel bölgesinde cadde/bulvar mağazacılığı yanı sıra pasajlar ve dikey iş hanları oluşmuştur. Buna 1960-1980 arasında Altıparmak Caddesi ile Fevziçakmak Caddesinin eklenmesi ile çok katlı binaların caddeye bakan alt katlarındaki vitrinli mağazalar şehrin alışveriş odağını batıya ve güneye doğru yaymıştır. Bu dönemde özellikle Hanlar Bölgesinin uluslararası ticaretin merkezi olma özelliğini de yavaş yavaş yitirmesi ile başta Koza Han olmak üzere bazı hanlar turistik ticaret bazıları da hala yerli halkın günlük ihtiyaçlarını karşıladığı ticari mekanlar olarak işlevlenmiştir. Özellikle alt katlardaki revaklar kapatılarak dükkana dahil edilerek kullanım yaygınlaşmıştır. Mekansal bu dönüşüm beraberinde bölgenin kullanıcı kitlesinin dönüşümüne de yansımıştır. Mekanı anlamlandıran yaşamdaki değişimler mekanlarda nitelik ve özgünlük değerlerini zorlayan müdahalelere yol açmıştır. 1855 çarşı yangınında büyük hasar alan bölgedeki bazı bozulmalar onarılsa da malesef bazı mekansal bozulmalar daha da artmıştır. Şehrin büyümesi ve ulaşıma artık taşıtların dahil olması bölgede ciddi bir parklanma sorununa yol açmış bu durum tarihi bölgenin dezavantajı olarak görüşmesine yol açmıştır.

Dönüşüm eşiği: Modern AVM dönemi

1990'ların ortalarından itibaren tüketim alışkanlıklarının değişmesi, taşıt kullanımının artması ve şehrin kuzeyde İstanbul yolu ile batıda İzmir yoluna doğru genişlemesi, kapalı ve büyük ölçekli alışveriş-yeme içme-kültür-eğlence gibi karma kullanım alanlarını gündeme getirmiştir. Aynı zamanda Hanlar Bölgesi ve tarihi çarşı merkezine çok yakın konumda çoğu yer altında yapılan Zafer Plaza cam piramit girişi ile modern mimari yorumla Bursamızın ilk alışveriş merkezi olma özelliğini taşır. Tabi bundan önce nispeten şehir merkezinden uzak İstanbul yolu üzerinde üretim fabrikasının hemen önünde konumlanan bir Bursa markası ve klasiği haline gelen Özdilek alışveriş merkezini unutmamak gerekir. Önceleri bir fabrika satış mağazası gibi başlayıp sonrasında tüm Bursamızın ve hatta gelen misafirlerin ilgi odağı olan kendine has mekansal özellikler sunan Özdilek Bursamızda alışveriş mekanları kültüründe önemli bir yer tutar. Zira bir Bursa markası olarak başlayan Özdilek Türkiye çapında birçok ilde alışveriş mekanları açarak ulusal bir marka haline gelmiştir.

Hemen Kültürpark önünde, sıcak su bölgesinde Ankara İzmir yolu gibi önemli bir aks üzerinde açılan bir alışveriş merkezi çok sınırlı süre işletilebilmiştir. Uzun yıllar kullanılmamakta ve bugün malesef neredeyse çürümeye terk edilmiştir.

Bu arada şehrin alt merkez niteliği konumunda bazı bölgelerde Pembe Çarşı gibi daha küçük ölçekli alışveriş merkezi denemeleri olmuştur. Fazlaca içine kapalı bir mimari anlayışı olan bu küçük ölçekli AVM, büyük ölçekli AVM'lerin sunduğu imkanların gölgesinde kalarak giderek kullanımı azalmıştır.

Yine o dönemlerde yeni başlayan AVM kültürüne kendine özgü mekansal özellikleri ile öne çıkan İstanbul yolu üzerinde yer almaktadır AS Merkez AVM'yi eklemekte yarar var. Ticari canlılığını zamanla kaybeden AS Merkez yaptığı yeniliklerle, çevresindeki açık alanları ve farklı ticaret mekanları ile ben de varım demeye devam etmektedir.

Şehrin terminalinin yeni yerine taşınması ile boşalan bölgenin Bursamız için doğu-batı-kuzey aksı ile şehir merkezini bağlayan önemli bir kesişim noktasında bulunması sebebiyle yeni bir şehir merkezi arayışlarına konu olmuştur. Bu amaçla açılan bir proje yarışması ile bugünkü Kent Meydanı AVM elde edilmiştir. Bu bölge şehrin bir meydanı olmaktan çok kapalı bir AVM olarak hizmet vermektedir. Şehrin yaya ve taşıt akslarının kesişiminde bulunan bölgede hala yaya ve taşıt trafiği canlılığı/hareketliliği devam etmektedir.

Aynı dönemlerde Nilüfer çayı deltası özelliği ile önceleri şehrin uzun dönem inşaat kumu malzemesi teminini sağlayan Bursamızın yeni gelişen bölgesinde İzmir Yolu üzerinde büyük çaplı sağladığı otopark imkanı ile de öne çıkan CARREFOURSA AVM önemli yer tutar. Ne var ki bu bina etrafındaki canlılığın artması ve yerine daha yoğun yeni bir karma işlevli AVM-Rezidans konut-ofis projesi yapılma amacı ile yıkılmasına rağmen proje yatırımındaki belirsizlikle alan şu an boş kalmaya devam etmektedir. Hemen yanı başındaki uluslararası bir markanın yapı marketi de kendine özgü tarzı ile hizmet vermeye devam etmektedir.

Şehrin yeni terminalinin hemen yanı başında yer alan birkaç farklı konsepti bir arada barındıran alış-veriş kompleksi IKEA-Anatolium AVM hem terminaldeki yaya hareketliliğini hem de kendine özgü uluslararası bir alışveriş kültürünü hedef alan yapısı ile öne çıkmaktadır.

Raylı sistem durağı üzerinde yer alan ve hemen yanı başındaki konut projesi ile birlikte inşa edilen Korupark AVM Mudanya yolu üzerinde yer alan ilk alışveriş merkezi olma özelliğini taşımaktadır. Yine aynı aks üzerinde bir AVM denemesi olarak yer alan projenin yatırım işletme dengesinin kurulamaması nedeniyle kapanmış olması Bursamızın şehir siluetine olumsuz bir görüntü vermektedir.

Yine yeni gelişen batı bölgesine konut ve ofis işlevi ile birlikte yapılan SURYAPI AVM Bursamızdaki modern AVM döneminin son örneğini oluşturmaktadır. Bölgenin yoğun kullanımı Bursamızın batı bölgesine uzanan raylı sisteme bir durak daha eklenmesine de konu olmuştur.

Tüm bunlara ilave olarak adeta bir alt yerleşim niteliğindeki şehrin bazı yeni gelişen bölgelerinde daha çok yakın çevresine hitap eden Magazin Outlet, Eker Meydan, Arena AVM, Görükle TRIO, Podyumpark, Ergin Konsept, Turkuaz Plus, Balat İstasyon, Parkora, Parkur AVM gibi küçük-orta ölçekli sınırlı işlevli alışveriş-eğlence-yeme içme mekanları da yapılmıştır. Bunlar içinde Podyumpark etrafındaki hemen her yaşa hitap eden farklı işlevli açık alan düzenlemeleri ile önemli ilgi odağıdır. Yine şehrin yeni gelişen FSM bulvarı, Özlüce Bulvarı gibi akslarda çok katlı bina altlarında vitrinli mağazalar, yeme-içme alanları da gelişmiştir.

Burada Kültürpark için önemli bir parantez açmakta yarar var. Kültürpark bir alışveriş mekanı olmasa da kendine özgü, yeşil alan ile bütünleşmiş özellikleri ile Bursamızın ilgi odağı olmaya devam etmektedir.

Bu yazımızın okumak için sizi biraz yorduğunun farkındayım. Ama en kapsamlı sade ve yalın hali ile fazla yorumlamadan Bursamızda geleneksel Tarihi Çarşı ve Hanlarımızdan bugünkü modern AVM'lere uzanan alışveriş kültürü ve mekansal yansımalarını özetlemeye çalıştım. Acaba Osmanlı'nın kuruluşunun 700. Yılı olan ilk başkent Bursa'da alışveriş kültürünün mekana yansıdığı mekanlar günümüzde amacına uygun bir şekilde ne kadar kullanılabiliyor ya da bugünkü örnekler gerçekten yaşamın mekana yansıdığı iyi uygulamalar mıdır? Bu dönüşümdebelki en belirgin mekansal özellikibadet mekanı olarak camilerin/mescitlerin geleneksel tarihi çarşılarımızın hemen merkezinde bulunarak birbiri ile çok bütünleşmiş ve yaşam ile iç içe bir halden modern AVM'ler de arandığı/sorulduğu zaman bulunabilen bir mekan olarak gerilere gitmiş olması olabilir mi? Bu, modernleşme ile yaşamımızdaki manevi değerler yerine maddi değerlerin daha ön plana çıkması anlamına gelebilir mi bunu biraz düşünelim. Bu kadar kısa bir yorumla izninizle bitirmek istiyorum.

Belki ilerleyen dönemlerde bu yaşamsal ve mekansal gelişmelerin şehrimiz üzerinde oluşturduğu etkiler ile ilgili yorumlara daha fazla yer veren bir yazı ile karşınıza çıkabilirim.

Bir sonraki yazımda buluşmak dileğiyle sağlıcakla kalın, sevgiyle kalın, güvenle kalın, Allah'a emanet olun.