Bursa'nın kaybolan hafızası! Deveciler Mezarlığı'ndan geriye hiçbir iz kalmadı

YUSUF OSMAN İMAN / BURSADA BUGÜN

Osmanlı döneminde çok sayıda devlet adamı, âlim ve edibin defnedildiği tarihi kabristandan günümüze hiçbir yapı ulaşmazken, mezarlığın bulunduğu alanın üzerinde bugün Demirtaşpaşa Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi, bıçakçılar sitesi ve çok sayıda konut bulunuyor. Bölgede gerçekleştirilen çeşitli inşaat kazılarında insan kemiklerine rastlanması ise tarihi mezarlığın varlığını gözler önüne seriyor.

ETRAFI TAŞLARLA İLE KORUNUYORDU

Bursa tarihinin önemli kaynaklarından Hasan Tâib'inMir'ât-i Bursa adlı eserinde ayrıntılı şekilde anlattığı Deveciler Mezarlığı'nın, eski Gemlik Yolu'nun tam ortasında yer aldığı belirtiliyor. Hasan Tâib, mezarlığın etrafının yaklaşık bir metre yüksekliğinde duvarlarla çevrili olduğunu ifade ederken, şehrin en işlek güzergâhlarından biri üzerinde bulunan kabristanın, Bursa'ya gelen ve şehirden ayrılanlara hayatın geçiciliğini hatırlatan hüzünlü bir manzara sunduğunu aktarıyor.

GÜNÜMÜZDE BİR İZ KALMADI

Kaynaklarda mezarlığın oldukça geniş bir alanı kapladığı belirtilirken, Hasan Tâib çevresini de ayrıntılarıyla tarif ediyor. Buna göre kabristanın biraz ilerisinde Gazi Hasan Paşa Camii, karşısında Fâik Bey Medresesi, alt tarafında ise Gazi Timurtaş Paşa'nın camisi, çeşmesi ve diğer hayır eserleri bulunuyordu. Bugün ise bu büyük mezarlıktan gözle görülebilecek herhangi bir iz kalmış değil.

İSMİ BURADAN GELİYOR

Deveciler adının, Bursa'nın eski mahallelerinden Abdal Mehmed Mahallesi için de kullanıldığı, Osmanlı mahkeme sicillerinde ise bölgenin Arapça "Cemmâlân" adıyla geçtiği biliniyor. XVI. yüzyılın kalabalık mahallelerinden biri olan Abdal Mehmed Mahallesi'nden Tatarlar bölgesine kadar uzandığı anlaşılan mezarlığın ismini ise büyük ihtimalle ticaret amacıyla Bursa'ya develeriyle gelen tüccarların burada konaklamasından aldığı değerlendiriliyor.
Deveciler Mezarlığı, yalnızca bir defin alanı değil, aynı zamanda Bursa'nın ilim ve kültür hayatının da önemli isimlerini barındırıyordu. Ravza-i Evliyâ adlı vefeyatnamenin müellifi Baldırzâde Selîsî Mehmed Efendi başta olmak üzere çok sayıda Bursalı âlim ve edibin kabri burada bulunuyordu. Tarihçiler, mezarlığın Bursa'nın adeta bir "anıt mezarlığı" niteliği taşıdığını ifade ediyor.

İMAR UYGULAMALARININ ARDINDAN TAMAMEN SİLİNDİ

Gerçekleştirilen imar uygulamalarıyla tarihi kabristan tamamen ortadan kaldırıldı. Bazı kaynaklara göre mezar taşlarının bir bölümü kırılarak kaldırım yapımında kullanıldı, bir kısmı ise Yeşil ve Muradiye çevresine taşındı. Böylece Bursa'nın en önemli tarihi mezarlıklarından biri, şehirleşme sürecinde yok olan kültürel miraslardan biri olarak tarihe geçti.