Bursa'da 30 yıldır çözülemeyen çevre düğümü! ABD'li şirket tartışmaların odağında...

FATİH MISIR / BURSADA BUGÜN

Bursa'nın en verimli tarım bölgelerinden biri olan Orhangazi Ovası'nda faaliyet gösteren Cargill'in mısır işleme tesisi, yalnızca üretimiyle değil, yaklaşık 30 yıla yaklaşan hukuk ve çevre tartışmalarıyla da gündemde.

Tesisin kuruluş sürecindeki en önemli tartışmalardan biri fabrikanın bulunduğu arazinin niteliği oldu. TMMOB tarafından yayımlanan değerlendirmede, Cargill'in yaklaşık 195 bin metrekarelik birinci sınıf tarım arazisini fabrika yeri olarak belirlediği, söz konusu alanın aynı zamanda İznik-Orhangazi planlama bölgesi içerisinde tarımsal niteliği korunacak alan ve sulama alanı kapsamında bulunduğu belirtildi.

YILLARA YAYILAN HUKUK MÜCADELESİ

Cargill fabrikasının kuruluşundan sonraki süreçte imar planları ve ruhsatlarla ilgili çok sayıda dava açıldı. Konu yıllar boyunca Bursa Barosu başta olmak üzere meslek örgütleri, çevreciler ve bölgedeki hukukçular tarafından yargıya taşındı.

Tesisle ilgili tartışmalar Türkiye Büyük Millet Meclisi gündemine de geldi. 2023 tarihli TBMM tutanaklarında bir milletvekili, uzun yıllara yayılan dava sürecinin ardından Bursa 2. İdare Mahkemesi'nin tesisin ruhsatlarına dayanak oluşturan imar planlarını iptal ettiğini ve tesise ait üç ayrı ruhsatın iptal edildiğini ifade etti.

2025 yılında yayımlanan haberlerde ise tesisle ilgili farklı süreçlerde toplam 11 iptal kararı verildiği ileri sürüldü.

EN BÜYÜK TARTIŞMALARDAN BİRİ, YERALTI SUYU

Cargill ile ilgili çevresel tartışmaların en önemli başlıklarından birini su kullanımı oluşturuyor.

TBMM tutanaklarına yansıyan bir milletvekili açıklamasında, DSİ verilerine atıfla fabrikanın yıllık 1 milyon 458 bin metreküp su kullandığı ve suyun 120 ila 155 metre derinlikten yeraltından çekildiği belirtildi. Aynı açıklamada yeraltı sularının İznik Gölü'nü beslediği savunularak fabrikanın su kullanımının göldeki su kaybına etkisi olduğu öne sürüldü.

Bu tartışma özellikle son yıllarda İznik Gölü'ndeki ciddi su kaybıyla birlikte yeniden gündeme geldi.

Orhangazili avukat Erol Çiçek de 2026 yılında yaptığı açıklamada, sanayi tesislerinin doğrudan gölden su çekmemesinin göle etkileri olmadığı anlamına gelmediğini savundu. Çiçek, bölgedeki yeraltı suyu hareketlerinin gölle bağlantılı olduğunu ve yoğun yeraltı suyu kullanımının gölü besleyen doğal sistemi etkileyebileceğini öne sürdü.

İZNİK GÖLÜ KÜÇÜLÜRKEN GÖZLER SU TÜKETİMİNDE

İznik Gölü'nde son yıllarda yaşanan çekilme artık gözle görülür boyutlara ulaşmış durumda. Cargill'in kendi yayımladığı ekonomik etki analizinde dahi 2015-2024 yılları arasında İznik Gölü'nün yüzey alanının yaklaşık 1,5 kilometrekare küçüldüğü belirtiliyor. Şirket bu gerilemenin başlıca nedenleri arasında iklim değişikliğine bağlı buharlaşma, yağış azalması ve verimsiz tarımsal sulamayı gösteriyor.

Bu noktada Cargill'in gölden doğrudan su çekmediği ancak Orhangazi tesisinde su kullandığı konusunda taraflar arasında bir uyuşmazlık bulunmuyor. Tartışmanın temelini, kullanılan yeraltı suyunun İznik Gölü hidrolojisi üzerindeki etkisinin ne ölçüde olduğu oluşturuyor.

TARIM ARAZİSİNİN ORTASINA SANAYİ TESİSİ TARTIŞMASI

Cargill'in Orhangazi'deki varlığına yönelik eleştiriler yalnızca su tüketimiyle sınırlı değil.

Tesisin bulunduğu alanın verimli tarım arazisi olması, fabrikanın kuruluşundan itibaren yapılan itirazların temel gerekçelerinden biri oldu. TMMOB'un değerlendirmelerinde bölgenin birinci sınıf tarım arazisi olduğu, İznik-Orhangazi sulama projesi içerisinde kaldığı ve fabrikanın kurulmasının bölgedeki tarımsal dokuyu olumsuz etkileyebileceği savunuldu.

Orhangazi Ovası'nın özellikle zeytincilik açısından taşıdığı önem nedeniyle, sanayi faaliyetlerinin tarımsal üretim alanlarının ortasında genişlemesi de bölgedeki çevre mücadelesinin başlıca konularından biri olmaya devam ediyor.

KOKU VE HAVA KİRLİLİĞİ ŞİKAYETLERİ DE GÜNDEMDE

Fabrika zaman zaman üretim sırasında oluşan koku ve bacalardan çıkan emisyonlarla ilgili şikâyetlerle de gündeme geldi. Özellikle çevrede yaşayan vatandaşlar ve bazı çevre örgütleri tesisin hava kalitesi üzerindeki etkisinin araştırılması gerektiğini savundu.

Cargill'in Orhangazi'deki eski fabrika müdürü Cenan Çelebci de 2022 yılında yerel basına yaptığı açıklamada üretim sırasında koku oluştuğunu kabul etmiş ancak bunun azaltılması için çalışmalar yürüttüklerini belirtmişti. Çelebci aynı açıklamada fabrikanın çevreye zarar verdiği iddialarını reddetmişti.

CARGİLL ''İZNİK GÖLÜ'NDEN SU ALMIYORUZ ''

Cargill ise yıllardır kendisine yöneltilen çevre eleştirilerine karşı farklı bir tablo ortaya koyuyor.

Şirket, Orhangazi tesisinin İznik Gölü'nden doğrudan su kullanmadığını, gerekli izinler kapsamında yeraltı kaynaklarından su temin edildiğini ve bu kaynakların gölle bağlantılı olmadığını savunuyor. Şirket ayrıca tesisin gelişmiş bir atık su arıtma sistemine sahip olduğunu belirtiyor.

Cargill'in yakın tarihli ekonomik etki raporuna göre Orhangazi tesisinde su kullanımında yüzde 28 oranında iyileşme sağlandı. Şirket, tesiste yüzde 99'a varan organik arıtma kapasitesine sahip bir sistem bulunduğunu ve arıtılmış atık suyun ilave oksijenlendirme sonrasında Gemlik Körfezi'ne deşarj edildiğini açıklıyor.

ÇEYREK ASRI AŞAN TARTIŞMA DEVAM EDİYOR

Gelinen noktada Cargill'in Orhangazi'deki fabrikası yalnızca bir sanayi tesisi olmanın çok ötesinde, Bursa'daki çevre ve hukuk mücadelelerinin sembol başlıklarından biri haline gelmiş durumda.

Bir tarafta fabrikanın verimli tarım arazisi üzerine kurulması, yeraltı suyu tüketimi ve İznik Gölü havzasına etkileri konusunda yıllardır mücadele veren çevreciler, meslek örgütleri ve hukukçular bulunurken; diğer tarafta Cargill, faaliyetlerinin mevzuata uygun olduğunu, İznik Gölü'nden doğrudan su kullanmadığını ve çevresel etkilerini azaltmak için yatırımlar yaptığını savunuyor.

Ancak İznik Gölü'ndeki su seviyesinin son yıllarda giderek gerilemesi, Orhangazi Ovası'ndaki yeraltı su kaynakları üzerindeki baskının artması ve bölgenin Türkiye'nin önemli tarım alanlarından biri olması nedeniyle, "Orhangazi Ovası bu ölçekte bir sanayi tesisinin su yükünü daha ne kadar taşıyabilir?" sorusu önümüzdeki dönemde de tartışılmaya devam edecek gibi görünüyor.